Gramatyka historyczna

Gramatyka historyczna języka polskiego bywa prawdziwą zmorą dla studentów polonistyki. Potrafimy pomóc w opanowaniu materiału zarówno w zakresie gramatyki historycznej języka polskiego, jak i podstaw języka staro ? cerkiewno – słowiańskiego.

Pierwszy problem to ustalenie pochodzenia języka polskiego, wywodzi się on z języków indoeuropejskich, do których zaliczają się języki słowiańskie. Prajęzykiem słowiańszczyzny był język prasłowiański, nie zachowały się żadne zabytki tego języka, ale jest on rekonstruowany przez historyków języka. Taka rekonstrukcja nastręcza wielu trudności studentom polonistyki, konieczna jest znajomość hipotetycznego systemu fonetycznego i fleksyjnego języka prasłowiańskiego, ponieważ z niego wywodzi się język polski. Nie wystarczy tutaj opanowanie pamięciowe deklinacji i koniugacji prasłowiańskich, konieczne jest zrozumienie różnorodnych procesów, które zachodziły podczas ewolucji języka. Staramy się w przystępny sposób wyjaśnić przyczyny i skutki zmian językowych. Na podstawie analizy zabytków języka polskiego przybliżamy złożone procesy, które doprowadziły do obecnego języka. W pierwszej kolejności zajmujemy się rozwojem historycznym fonetyki i fonologii języka polskiego, a tu zwracamy uwagę na następujące zjawiska:

  • Przedpolski system wokaliczny.
  • Przegłos lechicki a przegłos prasłowiański i apofonia praindoeuropejska.
    Dokładnie omawiamy istotę przegłosu lechickiego, jego chronologię i konsekwencje oraz cechy przegłosu prasłowiańskiego, jego wpływ na dalszą ewolucję języka jak też funkcje apofonii praindoeuropejskiej.
  • Ewolucja jerów.
    Omawiamy genezę jerów, jery słabe i mocne, ich zanik, wokalizację a także analogiczne ?e-ruchome i wzdłużenie zastępcze.
  • Rozwój sonantów.
    Tu zajmuje nas geneza i ewolucja sonantów w okresie przedpolskim, rozwój sonantów w języku polskim i chronologia ich wokalizacji.
  • Samogłoski nosowe.
    Wprowadzamy genezę nosówek, ich rozwój w okresie staropolskim i średniopolskim, ewolucję samogłosek nosowych. Istotna kwestia to zjawiska anomalii w ich rozwoju, m.in. nazalizacja, czyli wtórna nosowość, denazalizacja, czyli odnosowienie.
  • Iloczas. Ewolucja samogłosek ścieśnionych. Akcent.
    Tu skupiamy uwagę na dziedzictwie języka prasłowiańskiego, kontrakcjach , wzdłużeniu zastępczym, a w dalszej kolejności na zaniku iloczasu i jego konsekwencjach. Interesują nas przyczyny zaniku iloczasu, powstanie samogłosek ścieśnionych i ich losy, a także chronologia wymienionych procesów oraz problem akcentu.
  • Przedpolski system konsonantyczny.
  • Palatalizacje.
    Wyjaśniamy istotę procesu, omawiamy palatalizację indoeuropejską i palatalizacje prasłowiańskie, a następnie palatalizacje polskie.
  • Dyspalatalizacje.
    Główny problem stanowi istota procesu i fazy dyspalatalizacji.
  • Nowe polskie fonemy spółgłoskowe. Ewolucja systemu konsonantycznego.
    Wyróżniamy okres staropolski, średniopolski i nowopolski.
  • Najważniejsze tendencje w rozwoju systemu konsonantycznego języka polskiego.

Drugi dział gramatyki historycznej to FLEKSJA IMIENNA ? istotna jest struktura morfologiczna wyrazu w połączeniu z tendencjami rozwojowymi fleksji praindoeuropejskiej.

  • Paradygmaty imienne: praindoeuropejskie, prasłowiańskie, polskie. Tu istotne jest przyswojenie tematów zakończonych na:
    - a-
    -ja-
    -o-
    -jo-
    -i-
    -u (krótkie)
    -u (długie)
    - r -
    -n-
    -t ?
    -s-
  • Tendencje rozwojowe prasłowiańskiej fleksji imiennej.
    Wspomnieć trzeba o zmianie struktury morfologicznej wyrazu i wzroście funkcji rodzaju gramatycznego.
  • Ewolucja podstawowych kategorii fleksyjnych:
    - kategoria rodzaju gramatycznego,
    - kategoria liczby
    - kategoria przypadka
  • Odmiana rzeczowników.
    Wprowadzam tu deklinację męską, żeńską, nijaką, mieszaną oraz liczbę podwójną.
  • Odmiana zaimków.
    Wyróżniane są zaimki osobowe, wskazujące, dzierżawcze, pytajne.
  • Odmiana przymiotników.
  • Odmiana liczebników.
  • Tendencje rozwojowe polskiej fleksji imiennej.

Omawiam chronologię procesów i zmiany w strukturze wymienionych części mowy.

FLEKSJA WERBALNA.

  • Struktura morfologiczna wyrazu a koniugacja w języku prasłowiańskim i polskim.
    Omawiam genezę końcówek fleksyjnych w koniugacji.
  • Dwa tematy czasowników w języku prasłowiańskim i polskim.
    - formy proste
    - formy złożone
  • Kategorie fleksyjne osobowych form czasownika w języku polskim.
    Tu wyróżniamy następujące kategorie:
    - osoby i liczby,
    - czasu: teraźniejszy, przeszły, przyszły
    - trybu,
    - strony.
  • Kategoria aspektu w języku prasłowiańskim.
  • Tendencje rozwojowe fleksji werbalnej.
  • System koniugacyjny w języku polskim i jego ewolucja.

WYBRANE ZAGADNIENIA SŁOWOTWÓRSTWA I SKŁADNI.

Przedstawiony przeze mnie sposób przyswajania głównych zagadnień gramatyki historycznej pozwala na gruntowne przygotowanie do egzaminu z tego przedmiotu.

Gramatyka historyczna języka polskiego – wybrana bibliografia:

K. Długosz ? Kurczabowa, S. Dubisz, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa 2006,
Z. Klemensiewicz, T. Lehr ? Spławiński, S. Urbańczyk, Gramatyka historyczna języka polskiego, W-wa 1964.
S. Rospond, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa 1979.

Słowa kluczowe:

 
 
 
 
 

korepetycje polski online
korepetycje polski kraków
korepetycje z języka polskiego
gramatyka historyczna języka polskiego
gramatyka historyczna korepetycje

Comments are closed.